[๑๐๒] ปัจจัยหมู่หนึ่งเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่เนื้อความย่อ สำหรับใช้แทนศัพท์ย่อคำพูดลงให้สั้น เรียกง่าย ๆ เหมือนคำว่า "สฺยาเม ชาโต เกิดในสยาม" ลงปัจจัยแทน ชาต เอาไว้แต่ สฺยา เป็น สฺยามิโก เรียกว่าตัทธิตๆ นั้น โดยสังเขปแบ่งเป็น ๓ อย่าง คือ

• สามญฺญตทฺธิตํ
• ภาวตทฺธิตํ
• อพฺยยตทฺธิตํ

---

สามัญญตัทธิต

[ ๑๐๓ ] สามัญญตัทธิตแบ่งออกไปอีกเป็น ๑๓ อย่าง คือ

ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ทั้งหลาย ท่านแบ่งเป็น ๑๕ เติมอุปมาตัทธิต และนิสิตตัทธิต. ข้าพเจ้าเห็นว่าไม่ได้ใช้สาธารณะ จึงมิได้ประสงค์ที่จะกล่าวในที่นี้ แสดงแต่ ๑๓ อย่าง ตามแบบของพระอมราภิรักขิต [ เกิด ] วัดบรมนิวาส.

---

โคตตตัทธิต

ในโคตตตัทธิต มีปัจจัย ๘ คือ ณ, ณายน, ณาน, เณยฺย, ณิ, ณิก, ณว, เณร.

วิเคราะห์และคำแปล เหมือนใน ฌายน ปัจจัย.

[ มนุ นั้น ในหนังสือสันสกฤตว่าชนที่เป็นบุรพบุรุษของมนุษย์ เนื้อความศัพท์นี้ ก็เห็นจะประสงค์เนื้อความอย่างนั้นเป็นแน่ เหตุนั้น ศัพท์นี้เห็นจะติดมาแต่สันสกฤต ]

---

ตรตฺยาทิตัทธิต

ในตรตฺยาทิตัทธิต ลง ณิก ปัจจัย อย่างนี้

---

ราคาทิตัทธิต

ในราคาทิตัทธิต ลง ณ ปัจจัย อย่างนี้

---

ชาตาทิตัทธิต

ในชาตาทิตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ อิม, อิย, กิย.

---

สมุหตัทธิต

สมุหตัทธิต มีปัจจัย ๓ ตัว คือ กณฺ, ณ, ตา

วิเคราะห์และคำแปล เหมือน ใน กณฺ ปัจจัย.

---

ฐานตัทธิต

ในฐานตัทธิต ลง อีย ปัจจัย อย่างนี้

อีย, เอยฺย

ปัจจัย ๒ นี้ ลงในอรรถ คือ อรห [ ควร ] อย่างนี้

ในสัททนีติว่า อีย ปัจจัย ลงในอรรถอันอื่นได้บ้าง อย่างนี้

---

พหุลตัทธิต

ในพหุลตัทธิต ลง อาลุ ปัจจัย อย่างนี้

---

เสฏฐตัทธิต

ในเสฏฐตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ตร, ตม , อิยิสฺสก , อิย , อิฏฺฐ อย่างนี้

ในปัจจัยทั้ง ๕ นี้

• ตร และ อิย ลงในวิเสสคุณศัพท์
• ตม และ อิฏฺฐ ลงในอติวิเสสคุณศัพท์

ตามนัยที่กล่าวแล้วในคุณนาม [ ๑๗ ] แต่ท่านแสดงวิเคราะห์ไว้เป็นแบบเดียว ไม่ต่างกันอย่างนี้

• สพฺเพ อิเม ปาปา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ ปาปตโร ปาปตโม. ชน ท. เหล่านี้ ทั้งปวง เป็นบาป, ชนนี้เป็นบาป โดยวิเศษ แห่ง [ กว่า ] ชน ท. เหล่านี้ เหตุนั้น [ ชนนี้ ] ชื่อ ปาปตร. ปาปตม.

ในสัททนีติแสดงวิเคราะห์เป็นแบบเดียวกันอย่างนั้น แล้วกล่าวว่า มีเนื้อความแปลกกัน เพราะคำว่า

• อิมสฺส อธิมุตฺติ มุทุ. อธิมุติ ของชนนี้ อ่อน.
• อิมสฺส มุทุตรา. ของชนนี้ อ่อนกว่า.
• อิมสฺส มุทุตมา. ของชนนี้ อ่อนที่สุด.

ส่วน อิยิสฺสก นั้น ไม่เห็นมีในที่อื่น นอกจาก ปาปิยิสฺสโก ที่ท่านยกขึ้นแสดงเป็นอุทาหรณ์ ในคัมภีร์ ศัพทศาสตร์นั้นๆ.

---

ตทัสสัตถิตัทธิต

ในตทัสสัตถิตัทธิต มีปัจจัย ๙ ตัว คือ วี, ส, สี, อิก, อี, ร, วนฺตุ, มนฺตุ, ณ.

ในสัททนีติว่า ศัพท์ คือ ปุตฺติมา ชนมีบุตร ปาปิมา ชนมีบาป [ มาร ] ลง อิมนฺตุ ปัจจัย.

---

ปกติตัทธิต

ในปกติตัทธิตลง มย ปัจจัย อย่างนี้

---

ปูรณตัทธิต

ในปูรณตัทธิต มีปัจจัย ๕ ตัว คือ ติย, ถ, ฐ, ม, อี,

ในอิตถีลิงค์ ตั้งแต่ เอกาทส เป็นต้น ถึง อฏฺฐารส ลง อี ปัจจัย อย่างนี้เป็นตัวอย่าง.

อฑฺฒ ศัพท์

---

สังขยาตัทธิต

ในสังขยาตัทธิตลง ก ปัจจัย อย่างนี้

---

วิภาคตัทธิต

ในวิภาคตัทธิต มีปัจจัย ๒ ตัว คือ ธา, โส.