สังขยาคุณนาม [๗๓] ศัพท์ที่เป็นเครื่องกำหนดนับนามนามชื่อ สังขยา. สังขยา แบ่งเป็น ๒ คือ

• ปกติสังขยาอย่าง ๑
• ปูรณสังขยาอย่าง ๑

---

ปกติสังขยา

ปกติสังขยานั้น นับโดยปกติ เป็นต้นว่า หนึ่ง สอง สาม สี่ ห้า, สำหรับ นับนามนามให้รู้ว่ามีประมาณเท่าใด เหมือนคำพูดในภาษาของเราว่า คนผู้หนึ่ง ถือสมุด ๒ เล่น ดินสอขาว ๓ แท่ง ดินสอฝรั่ง ๔ แท่ง กระดาษ ๕ แผ่น เดินไป เป็นต้น.

ปูรณสังขยานั้น สำหรับนับนามนาม ที่เต็มในที่นั้น ๆ คือ นับเป็นชั้น ๆ เป็นต้นว่า ที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ ที่ห้า เหมือนคำพูดในภาษาของเราว่า บุตรชายที่ ๑ ของผู้มีชื่อ ไปเรียนหนังสืออยู่ในสำนักครูที่ ๒ พอถึงปีที่ ๓ ก็สอบไล่ได้ประโยค ที่ ๔ ยังไม่ถึงชั้นที่ ๕ เป็นต้น.

ปกติสังขยานี้ ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ท่านแบ่งเป็น ๒ พวก ตั้งแต่ เอก ถึง จตุ จัดเป็น สัพพนาม ตั้งแต่ ปญฺจ ไป เป็น คุณนาม. ครั้นข้าพเจ้าจะแยกแสดงเป็น ๒ แผนก ก็เป็นการลำบากนัก เห็นว่าที่เป็นคุณนามมากกว่า จึงรวมมาแสดงเสียที่นี่ทีเดียว. ส่วนปูรณสังขยา เป็น คุณนามแท้.

[๗๔] วิธีนับปกติสังขยา อย่างนี้

---

เอก

[๗๕] เอก ศัพท์ แจกอย่างนี้:

เอก ศัพท์ ใน นปุํสกลิงค์ แจกเหมือนใน ปุํลิงค์ แปลกแต่ ป. เอกํ เท่านั้น.

เอก ศัพท์นี้ ถ้าเป็น สังขยา แจกอย่างนี้, ถ้าเป็น สัพพนาม แจก ได้ทั้ง ๒ วจนะ เหมือน ย ศัพท์ ที่จะกล่าวข้างหน้า [๘๖] แปลก จาก ย ศัพท์ บ้างเล็กน้อย ใน อิตฺ. เอก. จ. ฉ. เอกิสฺสา ส. เอกิสฺสํ.

---

ทฺวิ - อุภ

[๗๖] ทฺวิ ศัพท์ใน ๓ ลิงค์ อุภ ศัพท์ใน ๓ ลิงค์ แจกอย่างนี้

วิธีเปลี่ยนวิภัตติ และ การันต์

• ๑. เอา ทฺวิ กับ โย เป็น เทฺว ทุเว.
• ๒. ใน อุภ ศัพท์ เอา โย เป็น โอ.
• ๓. หิ สุ วิภัตติ อยู่หลัง เอา อ ที่สุด แห่ง อุภ เป็น โอ.
• ๔. ซ้อน นฺ หน้า นํ วิภัตติ เอา อ ที่สุด แห่ง อุภ เป็น อิ เอา ทฺวินฺนํ เป็น ทุวินฺนํ บ้างก็ได้.
• ๕. ป. ทุ. เป็น ทุเว บ้าง ก็ได้.

---

ติ

[๗๗] ติ ศัพท์ แจกอย่างนี้

ติ ศัพท์ ใน นุปํ. แจกเหมือนใน ปุํ. แปลกแต่ ป. ทุ. ตีณิ เท่านั้น

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

• ๑. เอา ติ กับ โย ใน ปุํ. เป็น ตโย, ใน อิตฺ. เป็น ติสฺโส, ใน นปุํ. เป็น ตีณิ.
• ๒. เอา นํ ใน ปุํ. นปุํ. กับ อิ ที่สุด แห่ง ติ เป็น อิณฺณํ อิณฺณนฺนํ, ใน อิต. เอา นํ เป็น สฺสนฺนํ.

---

จตุ

[๗๘] จตุ ศัพท์ แจกอย่างนี้

จตุ ศัพท์ ใน นปุํ. แจกเหมือนใน ปุํ. แปลกแต่ ป. ทุ. จตฺตาริ เท่านั้น.

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

• ๑. เอา จตุ กับ โย ใน ปุํ. เป็น จตฺตาโร จตุโร, ใน อิตฺ. เป็น จตสฺโส, ใน นปุํ. เป็น จตฺตาริ.
• ๒. ในอิตฺ. เอา นํ เป็น สฺสนฺนํ แล้วเอา อุ แห่ง จตุ เป็น อ.

---

ปญฺจ

[๗๙] ปญฺจ ใน ๓ ลิงค์ แจกอย่างนี้

ตั้งแต่ ฉ ถึง อฏฺฐารส แจกอย่างนี้.

---

เอกูนวีส

เอกูนวีส ใน อิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

ตั้งแต่ วีส ถึง ปญฺญาส แจกอย่างนี้.

---

ปูรณสังขยา

[๘๐] ปูรณสังขยา นับในลิงค์ทั้ง ๓ อย่างนี้

ปูรณสังขยา ที่แสดงมาพอเป็นตัวอย่างนี้ แจกตามแบบ การันต์ใน ๓ ลิงค์ ศัพท์ใดเป็นลิงค์ใด มีการันต์อย่างใด จงแจกตามลิงค์นั้นตามการันต์นั้น เทอญ.