วจีวิภาค ภาคที่ ๒ นาม

[๓๗] นามศัพท์นั้นแบ่งเป็น ๓ คือ

• นามนาม ๑
• คุณนาม ๑
• สัพพนาม ๑

---

นามนาม

นามที่เป็นชื่อของคน, สัตว์, ที่, สิ่งของ, เป็นนามนาม. นามนามนี้ แบ่งออกเป็น ๒ คือ

• สาธารณนาม ๑
• อสาธารณนาม ๑

สาธารณนาม

นามที่ทั่วไป แก่คน, สัตว์, ที่, อื่นได้ เหมือนคำว่า มนุสฺโส มนุษย์ ติรจฺฉาโน สัตว์ดิรัจฉาน นครํ เมือง เป็นต้น เป็นสาธารณนาม.

อสาธารณนาม

นามที่ไม่ทั่วไป แก่สิ่งอื่น เหมือนคำว่า ทีฆาวุ กุมารชื่อทีฆาวุ เอราวโณ ช้างชื่อ เอราวัณ สาวตฺถี เมืองชื่อสาวัตถีเป็นต้น เป็นอาสาธารณนาม.

---

คุณนาม

นามที่แสดงลักษณะของนามนาม สำหรับหมายให้รู้ว่า นามนาม นั้น ดีหรือชั่วเป็นต้น เป็นคุณนาม เหมือนคำว่า ปญฺญวา มี ปัญญา ปุริโส บุรุษ ถือเอาความตามภาษาของเราว่า บุรุษมีปัญญา ปุริโส เป็นนามนาม ปญฺญวา เป็นคุณนาม.

คุณนามนี้แบ่งเป็น ๓ ชั้น คือ

• ปกติ ๑
• วิเสส ๑
• อติวิเสส ๑

ปกติ

คุณนามที่แสดงความดีหรือ ชั่ว เป็นปกติ เหมือนคำว่า ปณฺฑิโต เป็นบัณฑิต ปาโป เป็นบาป ชื่อปกติ.

วิเสส

คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่ว มากหรือน้อยกว่าปกติ เหมือนคำว่า ปณฺฑิตตโร เป็นบัณฑิตกว่า ปาปตโร เป็นบาปกว่า ชื่อวิเสส.

อติวิเสส

คุณนามที่แสดงความดีหรือชั่วมากที่สุดหรือน้อยที่สุด เหมือนคำว่า ปณฺฑิตตโม เป็นบัณฑิตที่สุด ปาปตโม เป็นบาปที่สุด ชื่อ อติวิเสส.

• วิเสสนั้น ใช้ ตร อิย ปัจจัย ในตัทธิต ต่อปกติบ้าง ใช้อุปสัค อติ [ยิ่ง] นำหน้าบ้าง.
• อติวิเสส ใช้ ตม อิฏฺฐ ปัจจัย ในตัทธิต ต่อปกติบ้าง ใช้อุปสัคและนิบาต คือ อติวิย [เกินเปรียบ] นำหน้าบ้าง.

---

สัพพนาม

สัพพนาม เป็นชื่อสำหรับใช้แทนนามนาม ที่ออกชื่อมาแล้ว เพื่อจะไม่ให้ซ้ำๆ ซากๆ ซึ่งไม่เพราะหู นามทั้ง ๓ นั้นต้องประกอบ ด้วยลิงค์ วจนะ วิภัตติ.

ลิงค์

[๓๘] นามศัพท์ ในบาลีภาษานั้น ท่านแบ่งเป็นลิงค์ ๓ คือ

• ปุํลิงฺคํ เพศชาย ๑
• อิตฺถีลิงฺคํ เพศหญิง ๑
• นปุํสกลิงฺคํ มิใช่เพศ ชาย มิใช่เพศหญิง ๑

นามนามเป็นลิงค์เดียว คือจะเป็น ปุํลิงค์ อิตถีลิงค์ หรือนปุํสกลิงค์ ก็อย่างเดียวบ้าง, เป็น ๒ ลิงค์ คือ ศัพท์อันเดียว มีรูปอย่างเดียว เป็นได้ทั้ง ๒ ลิงค์ หรือมูลศัพท์เป็นอันเดียว เปลี่ยนแต่สระที่สุด ให้แปลกกัน พอเป็นเครื่องหมายให้ ต่างลิงค์กันบ้าง, คุณนามและสัพพนามเป็นได้ทั้ง ๓ ลิงค์.

ลิงค์สมมติของภาษาและตามกำเนิด

ลิงค์นั้น จัดตามสมมติของภาษาบ้าง ตามกำเนิดบ้าง

• ที่จัดตามสมมตินั้น เหมือนหนึ่งกำเนิดสตรี สมมติให้เป็นปุํลิงค์ และของที่ไม่มีวิญญาณ สมมติให้เป็นปุํลิงค์ และอิตถีลิงค์ เหมือนคำว่า ทาโร เมีย สมมติให้เป็นปุํลิงค์, ปเทโส ประเทศ สมมติให้เป็นปุํลิงค์, ภูมิ แผ่นดิน สมมติให้เป็นอิตถีลิงค์,
• ที่จัดตามกำเนิดนั้น เหมือน ปุริโส ชาย เป็นปุํลิงค์, อิตฺถี หญิง เป็นอิตถีลิงค์ เป็นต้น.

อุทาหรณ์

ต่อไปนี้จะแสดงอุทาหรณ์ ศัพท์ที่เป็นลิงค์เดียว ๒ ลิงค์ ๓ ลิงค์ พอเป็นตัวอย่าง.

[๓๙] นามนามเป็นลิงค์เดียว

[๔๐] นามนามศัพท์เดียว มีรูปอย่างเดียว เป็น ๒ ลิงค์

[๔๒] คุณนามเป็น ๓ ลิงค์

วจนะ

[๔๓] คำพูดในบาลีภาษา จัดเป็น วจนะ ๒ คือ

• เอกวจนํ คำพูดสำกรับออกชื่อของสิ่งเดียว ๑
• พหุวจนํ คำพูดสำหรับออกชื่อ ของมากกว่าสิ่งเดียว คือ ตั้งแต่ ๒ สิ่งขึ้นไป ๑

วจนะ ทั้ง ๒ นี้ มี เครื่องหมายให้แปลกกันที่ท้ายศัพท์ เหมือนคำว่า ปุริโส ชายคนเดียว เป็นเอกวจนะ ปุริสา ชายหลายคน เป็นพหุวจนะ.

วิภัตติ

[๔๔] คำพูดที่ท่านจัดเป็นลิงค์และวจนะดังนี้นั้น ต้องอาศัยวิภัตติช่วยอุปถัมภ์ ผู้ศึกษาจึงจะกำหนดเนื้อความได้ง่ายขึ้น เพราะในบาลีภาษานั้น ไม่มีคำใช้ที่จะทำนามศัพท์นี้และนามศัพท์นั้นให้เนื่องกันเป็นอันเดียวเหมือนภาษาของเรา ซึ่งนักปราชญ์บัญญัติ เรียกว่า "อายตนิบาต" เหมือนคำว่า "ซึ่ง, ด้วย, แก่, จาก, ของ, ใน" เป็นต้น ต้องใช้วิภัตติขางหลังศัพท์บอกให้รู้เนื้อความเหล่านี้ ทั้งสิ้น. [ความนี้จักรู้แจ้งข้างหน้า]

อีกอย่างหนึ่ง ก็เป็นอุบายที่จะให้กำหนดลิงค์ได้แม่นยำขึ้น ผู้แรกศึกษายังกำหนดจำลิงค์ไม่ได้ถนัดว่า ศัพท์นี้ เป็นลิงค์นี้ ศัพท์นั้น เป็นลิงค์นั้น เมื่อหัดอ่านหนังสือ ที่ท่านแต่งไว้เห็นปุํลิงค์ ท่านประกอบวิภัตติอย่าง ๑ อีตถีลิงค์อย่าง ๑ นปุํสกลิงค์อย่าง ๑ ก็จะเข้าใจได้ว่า ศัพท์นี้ เป็นลิงค์นี้ ศัพท์นั้น เป็นลิงค์นั้น ไม่ลำบากด้วยการจำลิงค์.

วิภัตติ ๑๔ ตัว

วิภัตตินั้นมี ๑๔ ตัว แบ่งเป็นเอกวจนะ ๗ พหุวจนะ ๗ ดังนี้:

ปฐมาวิภัตติที่ต้นนั้น แบ่งเป็น ๒ เป็น ลิงฺคตฺโถ หรือ กตฺตา

• ที่เป็นตัวประธานอย่าง ๑
• เป็น อาลปนํ คำสำหรับร้องเรียกอย่าง ๑

อายตนิบาต

[๔๕] ข้าพเจ้าจะจัดคำพูด ที่เรียกว่า "อายตนิบาต" ที่ท่านสงเคราะห์ในวิภัตตินั้นๆ ให้เป็นหมวดๆ มาแสดงไว้ในที่นี้ พอ ป็นตัวอย่างเสียแบบหนึ่งก่อน ให้ผู้ศึกษาจำทรงไว้เสียให้ขึ้นใจ ต่อไปจะได้แปลได้เอง ไม่ต้องลำบาก จะไม่แสดงต่อไปอีก.