[๙๔] นามศัพท์ ตั้งแต่ ๒ ขึ้นไป ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อสมาสๆ นี้ บางอย่างก็มีในภาษาของเรา เหมือนคำว่า

• "อย่าทำ ซึ่งบาป" ย่อเข้าสมาสเป็น "อย่าทำบาป"
• "สิ่งนี้ก้าไหล่ด้วยทอง" เป็น "สิ่งนี้ก้าไหล่ด้วยทอง"
• "นายให้รางวัลแก่บ่าว" เป็น "นายให้รางวัลแก่บ่าว"
• "สมุดของใคร" เป็น "สมุดใคร"
• "สัตว์ในน้ำ หรือสัตว์เกิดในน้ำ" เป็น "สัตว์น้ำ"

เป็นต้น.

---

สมาสว่าโดยกิจ

สมาสในบาลีภาษา ว่าโดยกิจมี ๒ อย่าง คือ

• สมาสที่ท่านลบวิภัตติเสียแล้ว เรียกว่า ลุตฺตมาโส - มีอุทาหรณ์ว่า กฐินทุสฺสํ ผ้าเพื่อกฐิน, ราชธนํ ทรัพย์ของพระราชา เป็นต้น.
• สมาสที่ท่านยังมิได้ลบวิภัตติ เรียกว่า อลุตฺตสมาโส - มีอุทาหรณ์ว่า ทูเรนิทานํ วัตถุ มีนิทานในที่ไกล, อุรสิโลโม พฺราหฺมโณ พราหมณ์มีขนที่อก เป็นต้น.

---

สมาสว่าโดยชื่อ

สมาสนั้น ว่าโดยชื่อมี ๖ อย่าง คือ

• กมฺมธารโย
• ทิคุ
• ตปฺปุริโส
• ทวนฺทฺโว
• อพฺยยีภาโว
• พหุพฺพิหิ

---

กัมมธารยสมาส

[๙๕] นามศัพท์ ๒ บท มีวิภัตติและวจนะเป็นอย่างเดียวกัน บทหนึ่งเป็นประธาน คือ เป็นนามนาม, บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ คือ เป็นคุณนาม หรือเป็นคุณนามทั้ง ๒ บท มีบทอื่นเป็นประธาน ที่ท่านย่อเข้าเป็นบทเดียวกัน ชื่อ กัมมธารยสมาสๆ นั้น มี ๖ อย่าง คือ

• วิเสสนปุพฺพปโท
• วิเสสนุตฺตรปโท
• วิเสสโนภยปโท
• วิเสสโนปมปโท
• สมฺภาวนปุพฺพปโท
• อวธารณปุพฺพปโท

---

วิเสสนบุพพบท

วิเสสนบุพพบท มีบทวิเสสนะอยู่ต้น, บทประธานอยู่ข้างหลัง อย่างนี้

ในสมาสนี้ เอามหันตศัพท์ เป็นมหา อย่างนี้ มหาราชา พระราชาผู้ใหญ่, มหาธานี เมืองใหญ่, มหาวนํ ป่าใหญ่ เป็นต้น.

บางสมาสท่านก็ย่อบทวิเสสนะ เหลือไว้แต่อักษรตัวหน้า อย่างนี้

แม้ถึงอย่างนี้ ก็เป็นวิเสสนบุพพบทแท้.

วิเสสนุตตรบท

วิเสสนุตตรบท มีบทวิเสสนะ อยู่หลัง บทประธานอยู่หน้า อย่างนี้

วิเสสโนภยบท

วิเสสโนภยบท มีบททั้ง ๒ เป็นวิเสสนะ มีบทอื่นเป็นประธาน อย่างนี้

ในสัททนีติว่า สิตฺตํ จ ตํ สมฺมฏฺฐํ ฐานํ ฯ คือทั้งรดน้ำทั้งปัด กวาด ฯ

วิเสสโนปมบท

วิเสสโนปมบท มีบทวิเสสนะเป็นอุปมา จัดเป็น ๒ ตาม วิเสสนะอยู่หน้าและหลัง. สมาสที่มีอุปมาอยู่หน้า เรียก "อุปมาปุพฺพปโท" มี อุ. อย่างนี้

สมาสที่มีอุปมาอยู่หลัง เรียก "อุปมานุตฺตรปโท" มี อุ. อย่างนี้

สัมภาวนบุพพบท

สัมภาวนบุพพบท มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วยอิติศัพท์ บทหลังเป็นประธาน ดังนี้

อวธารณบุพพบท

อวธารณบุพพบท มีบทหน้าอันท่านประกอบด้วย เอว ศัพท์ [ เพื่อจะห้ามเนื้อความอันอื่นเสีย] บทหลังเป็นประธาน ดังนี้

---

แบบวิเคราะห์ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์

วิธีวางวิเคราะห์แห่งกัมมธารยสมาส ที่เขียนไว้ข้างต้นนั้น มิใช่แบบที่นักปราชญ์ท่านใช้ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ เป็นแต่ข้างเจ้าคิดย่อให้สั้นเข้า จะได้ไม่ต้องแปลวิเคราะห์ให้ยืดยาว แบบวิเคราะห์ที่ท่านใช้ในคัมภีร์ศัพทศาสตร์ทั้งหลาย ดังนี้.

อีก ๓ สมาสนั้น มีแบบวิเคราะห์เหมือนอย่างในที่นี้.