(๑๓๐) กิตก์นั้น เป็นชื่อของศัพท์ที่ท่านประกอบปัจจัยหมู่หนึ่ง ซึ่งเป็นเครื่องกำหนดหมายเนื้อความของนามศัพท์ และกิริยาศัพท์ที่ ต่าง ๆ กัน, เหมือนนามศัพท์ที่เอามาใช้ในภาษาของเรา มี 'ทาน' เป็นต้น ย่อมมีเนื้อความต่าง ๆ กัน.

'ทาน' นั้น เป็นชื่อของสิ่งของ ที่จะพึงสละก็มี เหมือนคำว่า 'คนมีให้ทาน คนจนรับทาน' เป็นต้น, เป็นชื่อของการให้ก็มี เหมือนคำว่า 'ผู้นี้ยินดีในทาน' เป็นต้น, เป็น ชื่อของเจตนาก็มี เหมือนคำว่า 'ทานมัยกุศล' เป็นต้น, เป็นชื่อของ ที่ก็มี เหมือนคำว่า 'โรงทาน' เป็นต้น.

ส่วนกิริยาศัพท์ มีคำว่า 'ทำ' เป็นต้น ก็มีเนื้อความต่างกัน, เป็นกัตตุวาจก บอกผู้ทำก็มี เหมือนคำว่า 'นายช่างทำงามจริง' เป็นต้น, เป็นกัมมวาจก บอกสิ่ง ที่เขาทำก็มี เหมือนคำว่า 'เรือนนี้ทำงามจริง' เป็นต้น ศัพท์เหล่านี้ ในภาษามคธ ล้วนหมายด้วยปัจจัยทั้งสิ้น.

---

กิตก์นั้น แบ่งออกเป็น ๒ ก่อน คือ

• เป็นนามศัพท์อย่าง ๑
• เป็นกิริยาศัพท์อย่าง ๑.

กิตก์ทั้ง ๒ อย่างนี้ ล้วนมีธาตุเป็นที่ตั้งทั้งสิ้น. ก็แต่ธาตุนั้น ไม่แปลกกันกับธาตุอาขยาตที่กล่าวแล้ว (๑๑๔) เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ไม่ต้องว่าถึงธาตุอีก จะกล่าวแต่ที่แปลก.

---

นามกิตก์

(๑๓๑) กิตก์ที่เป็นนามก็ดี เป็นคุณนามก็ดี เรียกว่า นามกิตก์ๆ นี้จัดเป็นสาธนะ มีปัจจัยเป็นเครื่องหมายว่า ศัพท์นี้ เป็นสาธนะนั้นๆ เพื่อจะให้มีเนื้อความแปลกกัน ดังกล่าวแล้ว ข้างต้นนั้น.

---

สาธนะ

(๑๓๒) ศัพท์ที่ท่านให้สำเร็จมาแต่รูปวิเคราะห์ ชื่อ 'สาธนะ' สาธนะนั้นแบ่งเป็น ๗ คือ

• กัตตุสาธนะ
• กัมมสาธนะ
• ภาวสาธนะ
• กรณสาธนะ
• สัมปทานสาธนะ
• อปาทานสาธนะ
• อธิกรณสาธนะ

รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะจัดเป็น ๓ คือ

• กัตตุรูป
• กัมมรูป
• ภาวรูป

---

กัตตุสาธนะ

ศัพท์ใดเป็นชื่อของผู้ทำ คือ ผู้ประกอบกิริยานั้น เป็นต้นว่า กุมฺภกาโร ผู้ทำซึ่งหม้อ, ทายโก ผู้ให้, โอวาทโก ผู้กล่าวสอน, สาวโก ผู้ฟัง. ศัพท์นั้นชื่อกัตตุสาธนะ ๆ นักปราชญ์ฝ่ายเราบัญญัติ ให้แปลว่า "ผู้ -," ถ้าลงในอรรถ คือ ตัสสีละ แปลว่า "ผู้-โดย ปกติ."

กัมมสาธนะ

ผู้ทำ ๆ ซึ่งสิ่งใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของสิ่งนั้น เป็นต้นว่า ปิโย เป็นที่รัก, รโส วิสัยเป็นที่ยินดี ก็ดี, ศัพท์ที่เป็นชื่อของสิ่งของที่ เขาทำ เป็นต้นว่า กิจฺจํ กรรมอันเขาพึงทำ, ทานํ สิ่งของอันเขา พึงให้ [มีข้าวน้ำเป็นต้น] ก็ดี. ชื่อว่ากัมมสาธนะ ๆ ที่เป็นกัตตุรูป แปลว่า "เป็นที่ -," ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า "เป็นที่อันเขา-,"

ภาวสาธนะ

ศัพท์บอกกิริยา คือ ความทำของผู้ทำ เป็นต้นว่า คมนํ ความ ไป, ฐานํ ความยืน, นิสชฺชา ความนั่ง, สยนํ ความนอน. ชื่อ ว่าภาวสาธนะ เป็นภาวรูปอย่างเดียว แปลว่า "ความ--," ก็ได้, "การ--," ก็ได้.

กรณสาธนะ

ผู้ทำ ๆ ด้วยสิ่งใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของสิ่งนั้น เป็นต้นว่า พนฺธนํ วัตถุเป็นเครื่องผูก มีเชือกและโซ่เป็นต้น, ปหรณํ วัตถุเป็นเครื่อง ประหาร มีดาบและง้าวเป็นต้น, วิชฺฌนํ วัตถุเป็นเครื่องไช มี เหล็กหมาดและสว่านเป็นต้น, ชื่อว่ากรณสาธนะ ๆ ที่เป็นกัตตุรูป แปลว่า "เป็นเครื่อง--," ก็ได้, แปลว่า "เป็นเหตุ--," ก็ได้, ที่เป็น กัมมรูป แปลว่า "เป็นเครื่องอันเขา--," ก็ได้, "เป็นเหตุอันเขา--," ก็ได้.

สัมปทานสาธนะ

ผู้ทำให้แก่ผู้ใดหรือแก่สิ่งใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของผู้นั้น ของสิ่งนั้น เป็นต้นว่า สมฺปทานํ วัตถุเป็นที่มอบให้, ชื่อว่าสัมปทานสาธนะ ๆ ที่เป็นกัตตุรูป แปลว่า "เป็นที่--," ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า "เป็นที่อันเขา--,"

อปาทานสาธนะ

ผู้ทำไปปราศจากสิ่งใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของสิ่งนั้น เป็นต้นว่า ปภสฺสโร แดนสร้านออกแห่งรัศมี กายเทวดาจำพวกหนึ่ง, ปภโว แดนเกิดก่อน มีน้ำตกซึ่งเป็นแดนเกิดของแม่น้ำเป็นต้น, ภีโม แดน กลัว ยักษ์ ชื่อว่าอปาทานสาธนะ ๆ แปลว่า "เป็นแดน--."

อธิกณณสาธนะ

ผู้ทำๆ ในที่ใด ศัพท์ที่เป็นชื่อของที่นั้น เป็นต้นว่า ฐานํ ที่ตั้ง, ที่ยืน, อาสนํ ที่นั่ง, สยนํ ที่นอน, ชื่อว่าอธิกรณสาธนะ ๆ ที่เป็น กัตตุรูป แปลว่า "เป็นที่--," ที่เป็นกัมมรูป แปลว่า "เป็นที่อันเขา."

---

รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะ

(๑๓๓) รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะ จัดเป็น ๓ ตามวาจกทั้ง ๓ ที่ กล่าวแล้วในอาขยาต (๑๑๕) นั้น.

• รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นกัตตุวาจกก็ดี, เป็นเหตุกัตตุวาจกก็ดี, สาธนะนั้นเป็นกัตตุรูป.
• รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใดเป็นกัมมวาจก, สาธนะนั้นเป็นกัมมรูป.
• รูปวิเคราะห์แห่งสาธนะใด เป็นภาวาจก, สาธนะนั้นเป็นภาวรูป.

สาธนะทั้ง ๗ นี้ เป็นสิ่งสำคัญในคำพูดและแต่งหนังสือในภาษามคธอย่างหนึ่ง, แต่คำแปลเป็นภาษาสยามนั้นไม่สำคัญนัก เพราะเป็นแต่เครื่องหมายให้รู้สาธนะเท่านั้น ถึงจะบัญญัติอย่างอื่นก็ได้, แต่ถึงกระนั้น เมื่อนิยมรู้กันมากๆ แล้วใช้ผิดๆ ไป, ก็เป็นเหตุที่จะให้เขาแย้มสรวล. ให้กุลบุตรศึกษาสังเกตเสียให้เข้าใจแม่นยำ, เมื่อเป็นเช่นนี้ จักได้เป็นผู้ฉลาดในถ้อยคำและในการแต่งหนังสือ.