(๑๑๖) วาจกทั้ง ๕ นี้ กุลบุตรจะกำหนดได้แม่นยำก็เพราะอาศัยปัจจัยที่ประกอบ. ปัจจัยนั้นก็จัดเป็น ๕ หมวดตามวาจา.

ปัจจัย ๕ หมวด

ปัจจัยในกัตตุวาจก

ปัจจัยในกัตตุวาจก ๑๐ ตัว คือ อ, เอ, ย, ณุ, ณา, นา, ณฺหา, โอ, เณ, ณย. ปัจจัยทั้ง ๑๐ ตัวนี้ แบ่งลงในธาตุ ๘ หมวด นั้น อย่างนี้

• อ, เอ. ปัจจัย ลงในหมวด ภู ธาตุ และในหมวด รุธฺ ธาตุ แต่ในหมวด รุธฺ ธาตุ ลงนิคคหิตอาคม หน้าพยัญชนะที่สุดธาตุด้วย.
• ย ปัจจัย ลงในหมวด ทิวฺ ธาตุ.
• ณุ, ณา. ปัจจัย ลงในหมวด สุ ธาตุ.
• นา ปัจจัย ลงในหมวด กี ธาตุ.
• ณฺหา ปัจจัย ลงในหมวด คหฺ ธาตุ.
• โอ ปัจจัย ลงในหมวด ตนฺ ธาตุ.
• เณ, ณย. ปัจจัย ลงในหมวด จุรฺ ธาตุ.

อุทาหรณ์แสดงปัจจัยที่ลงในหมวดธาตุนั้น มีแล้วในหมวดที่ว่า ด้วยธาตุ ไม่ต้องเขียนไว้ในที่นี้.

ปัจจัยในกัมมวาจก

ในกัมมวาจก ลง ย ปัจจัย กับทั้ง อิ อาคม หน้า ย ด้วย อุ. ดังนี้ ปจิเต สิวิยเต เป็นต้น.

ปัจจัยในภาววาจก

ในภาววาจก ลง ย ปัจจัย อุ. ภูยเต เป็นต้น

ปัจจัยในเหตุกัตตุวาจก

ในเหตุกัตตุวาจก ลงปัจจัย ๔ ตัว คือ เณ. ณย, ณาเป, ณาปย. ตัวใดตัวหนึ่ง. อุ. ดังนี้

• เณ = ปาเจติ, สิพฺเพติ.
• ณย = ปาจยติ, สิพฺพยติ.
• ณาเป = ปาจาเปติ, สิพฺพาเปติ.
• ณาปย = ปาจาปยติ, ลิพฺพาปยติ.

เป็นต้น.

ปัจจัยในเหตุกัมมวาจก

ในเหตุกัมมวาจก ลงปัจจัย ๑๐ ตัวนั้นด้วย, ลงเหตุปัจจัย คือ ณาเป ด้วย, ลง ย ปัจจัยกับทั้ง อิ อาคม หน้า ย ด้วย อุ. ดังนี้ ปาจาปิยเต, สิพฺพาปิยเต. เป็นต้น.

ปัจจัยพิเศษ

ยังมีปัจจัยที่สำหรับประกอบกับธาตุอีก ๓ ตัว คือ ข, ฉ, ส, เป็นไปในความปรารถนา อุ. ดังนี้

• ภุชฺ ธาตุ เป็นไปในความกิน ข ปัจจัย [ภุชฺ + ข = พุภุกฺข + ติ] สำเร็จรูปเป็น พุภุกฺขติ ปรารถนาจะกิน.
• ฆสฺ ธาตุ เป็นไปในความ กิน ฉ ปัจจัย [ฆสฺ + ฉ = ชิฆจฺฉ + ติ] สำเร็จรูปเป็น ชิฆจฺฉติ ปรารถนาจะกิน. หรฺ ธาตุ เป็นไปในความ นำไป ส ปัจจัย [หรฺ + ส = ชิคึส + ติ] สำเร็จรูปเป็น ชิคึสติ ปรารถนาจะนำไป.

ปัจจัยที่สำหรับประกอบด้วยนามศัพท์ให้เป็นกิริยาศัพท์ ๒ ตัว คือ อาย, อิย. เป็นไปในความประพฤติ. อุ. ดังนี้:-

• จิรายติ ประพฤติช้าอยู่.
• ปุตฺติยติ ย่อมประพฤติให้เป็นเพียงดังบุตร เป็นต้น.

---

แบบแจกวิภัตติ

(๑๑๗) วิธีประกอบธาตุด้วยปัจจัยและวิภัตติ ที่กล่าวแล้วข้างต้นนั้น สำแดงแต่พอเป็นตัวอย่าง, ยังย่อนัก, กุลบุตรแรกศึกษาจะไม่สามารถที่จะกำหนดเอาเป็นตัวอย่างแล้ว เปลี่ยนไปให้ได้ตลอดทุก ๆ วิภัตติ, เพราะธาตุบางเหล่าที่ประกอบด้วยปัจจัยและวิภัตติบางเหล่า ไม่คงอยู่ตามรูปเดิม ย่อมเปลี่ยนแปลงอาเทศไปบ้าง

เพราะฉะนั้น ลำดับนี้จักสำแดงแบบแจกวิภัตติไว้พอเป็นที่สังเกตสืบไปตามลำดับ วาจกทั้ง ๔, แต่จักไม่แจกให้พิสดารนัก จักยก "ปโรกขาวิภัตติ" เสีย เพราะไม่ใคร่ใช้ในหนังสือทั้งปวง ยกไว้แต่ อาห, อาหุ. ๒ ตัว เท่านั้น.

ถึงกัมมวาจกแลเหตุกัมมวาจก ที่ใช้มากก็มีแต่ประถมบุรุษอย่างเดียว บุรุษนอกนั้นก็ใช้น้อย, เหตุนั้นจักแจกแต่ประถมบุรุษ อย่างเดียว.

---

กัตตุวาจก

กัตตุวาจก (๑๑๘) แจก ภู ธาตุเป็นตัวอย่าง.

(๑๑๙) แจก ปจฺ ธาตุ เป็นแบบเทียบ.

[๑๒๐] แม้ถึงหมวดธาตุอื่น ๆ ก็พึงแจกโดยนัยนี้ เปลี่ยนแต่ปัจจัยที่สำหรับกับหมวดธาตุนั้นๆ เท่านั้น, ยกเสียแต่ธาตุบางอย่าง เข้ากับวิภัตติบางตัว สำเร็จรูปเป็นอย่างหนึ่ง ไม่คงตามแบบ, จะแจกไว้แต่ วัตตมานา ประถมบุรุษ พอเป็นตัวอย่างเท่านั้น.

คำอธิบายในกัตตุวาจก

(๑๒๑) คำอธิบายในกัตตุวาจก ดังนี้.

กัมมวาจก

(๑๒๒) แจกแต่วัตตมานา ประถมบุรุษอย่างเดียว

คำอธิบายในกัมมาวาจก

(๑๒๓) คำอธิบายในกัมมาวาจก ดังนี้.

ภาววาจก

ภาววาจกก็แจกเหมือนกัมมวาจก ไม่ต้องแจกไว้ในที่นี้, ต่างกันแต่ลักษณะที่กล่าวแล้ว ในวาจกข้างต้น.

---

เหตุกัตตุวาจก

เหตุกัตตุวาจก (๑๒๔) แจก ปจฺ ธาตุ ลง เณ และ ณฺย ปัจจัย เป็นตัวอย่าง.

-- หิยตฺตนี ไม่ได้ใช้ ไม่ต้องแจก

(๑๒๕) แจก ปจฺ ธาตุ ลง ณาเป ณาปย ปัจจัย เป็น ตัวอย่าง.

-- หิยตฺตนี ไม่ได้ใช้ ไม่ต้องแจก

(๑๒๖) แม้ถึงหมวดธาตุอื่นก็พึงเทียบโดยนัยนี้. จะแจกแต่วัตตมานา ประถมบุรุษ ลง เณ และ ณาเป ปัจจัย เป็นตัวอย่างเท่านั้น.

ลงปัจจัยที่มี ณ แล้ว พฤทธิ์สระตัวหน้าที่ไม่ใช่พยัญชนะซ้อน อยู่เบื้องหลังแล้ว ลบ ณ เสีย เหมือนกับที่กล่าวแล้ว ในโคตตตัทธิต (๑๐๓) วิธีสนธิก็เหมือนกับที่กล่าวแล้วในสระสนธิ.

---

เหตุกัมมวาจก

(๑๙). เหตุกัมมวาจก (๑๒๗) แจกแต่วัตตมานา ประถมบุรุษอย่างเดียว ลง ณาเป ปัจจัย เป็นตัวอย่าง

คำอธิบายในวาจกนี้พึงเทียบเคียงดูในวาจกทั้ง ๓ เทอญ.

---

อาขยาตนั้นมีนัยวิจิตรพิสดารนัก. นักปราชญ์ผู้ร้อยกรองคัมภีร์ศัพทศาสตร์พรรณนาไว้อย่างละเอียด ครั้นข้าพเจ้าจะนำมาอธิบายไว้ในที่นี้ให้สิ้นเชิง ก็เห็นว่าจะทำความศึกษาของกุลบุตรให้เนิ่นช้า.

อีกประการหนึ่ง หนังสือบาลีไวยากรณ์นี้จะไม่มีเวลาจบลงได้จึงได้เลือกเอาแต่วิธีจะใช้ทั่วไปในกิริยาศัพท์ทั้งหลาย มาสำแดงไว้ เป็นตัวอย่าง. เมื่อทราบแบบหนึ่งแล้วก็เป็นอันเข้าใจทั่วไป.

ถึงอย่างนั้น วิธีเปลี่ยนแปลงวิภัตติ จำเพราะธาตุบางตัว แม้ไม่สาธารณะแก่ธาตุทั้งหลาย แต่มีที่ใช้มาก ข้าพเจ้านำมาแสดงไว้ในที่นี้บ้างเล็กน้อย.

---

อสฺ ธาตุ

(๑๒๘) อสฺ ธาตุ ซึ่งเป็นไปในความ มี, ความ เป็น, อยู่หน้า แปลงวิภัตติทั้งหลายแล้ว ลบพยัญชนะต้นธาตุบ้าง ที่สุดธาตุบ้าง อย่างนี้

---

คำถามชื่อวิภัตติ

(๑๒๙) คำถามชื่อวิภัตติเป็นต้น ให้ผู้ศึกษาตอบ.

-- จบอาขยาตแต่เท่านี้.