กัมมธารยสมาสมีสังขยาอยู่ข้างหน้า ชื่อทิคุสมาส

ทิคุสมาส

[ ๙๖ ] กัมมธารยสมาสมีสังขยาอยู่ข้างหน้า ชื่อทิคุสมาสๆ นั้น มี ๒ อย่าง คือ

ทิคุสมาส ที่ท่านรวมนามศัพท์ มีเนื้อความเป็นพหุวจนะทำให้เป็นเอนกจนะ นปุํสกลิงค์ ชื่อสมาหารทิคุ อุ. อย่างนี้

ทิคุสมาส ที่ท่านไม่ได้ทำอย่างนี้ ชื่ออสมาหารทิคุ อุ. อย่างนี้

ตัปปุริสสมาส

[ ๙๗ ] นานศัพท์มี อํ วิภัตติเป็นต้น ในที่สุด ท่านย่อเข้าด้วยบทเบื้องปลาย ชื่อตัปปุริสสมาสๆ นี้ มี ๖ อย่าง คือ

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
สุขํ ปตฺโต	สุขปฺปตฺโต	[ ปุริโส บุรุษ ] ถึงแล้วซึ้งสุข.
คามํ คโต	คามคโต	[ ปุริโส บุรุษ ] ไปแล้วสู่บ้าน.
สพฺพรตฺตึ โสภโณ	สพฺพรตฺติโสภโณ	[ จนฺโท พระจันทร์ ] งามตลอดราตรี ทั้งสิ้น.

ตัวอย่าง	สำเร็จรูปเป็น	คำแปล
โจรมฺหา ภยํ	โจรภยํ	ภัยแต่โจร.
มรณสฺมา ภยํ	มรณภยํ	ความกลัวแต่ความตาย.
พนฺธนา มุตฺโต	พนฺธนมุตฺโต	[ สตฺโต สัตว์ ] พันแล้วจากเครื่องผูก.

สมาสที่มี น อยู่หน้า อย่างนี้ เรียกว่า อุภยตัปปุริสะบ้าง กัมมธารยะมี น เป็นบทหน้าบ้าง.

ในสมาสนี้ ถ้าพยัญชนะ อยู่หลัง น. เอา น เป็น อ เหมือน อพฺราหฺมโณ เป็นต้น. ถ้าสระ อยู่หลัง น. เอา น เป็น อน เหมือน อนสฺโส เป็นต้น.

ข้อควรจำ!

ตัปปุริสสมาสนี้แปลกกันกับ กัมมธารยะ อย่างนี้

กัมมธารยะมีวิภัตติและวจนะเสมอกัน บทหนึ่งเป็นประธาน บทหนึ่งเป็นวิเสสนะ หรือเป็นวิเสสนะทั้ง ๒ บท.
ส่วนตัปปุริสสมาส มีวิภัตติและวจนะ ไม่เสมอกัน ผู้ศึกษาพึงสังเกตให้แม่นยำ.