มโนคณะ

[๖๙] ศัพท์ ๑๒ ศัพท์ มี มน ศัพท์เป็นต้น ที่จะว่าต่อไปนี้ เรียกว่า มโนคณะ เพราะเป็นหมู่แห่ง มน ศัพท์ มีวิธีแจกเหมือน มน ศัพท์ แต่วิธีแจกนั้น ก็ไม่ผิดกับแบบ อ การันต์ ในปุํลิงค์และนปุํสกลิงค์ที่กล่าวข้างต้น [๔๗ และ ๕๗] นัก

แปลกอยู่ ๕ วิภัตติ คือ

• นา กับ สฺมา เป็น อา, ส ทั้ง ๒ เป็น โอ.
• สฺมึ เป็น อิ แล้ว ลง ส อาคม เป็น สา เป็น โส เป็น สิ.
• เอา อํ เป็น โอ ได้บ้าง เหมือนคำว่า "อทาเน กุรุเต มโน [ชโน ชน] ย่อมทำ ซึ่งใจในความไม่ให้. ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺย [ชน] ได้แล้ว ซึ่งยศไม่พึงเมา" เป็นต้น.

อีกอย่างหนึ่ง เมื่อศัพท์เหล่านี้เข้าสมาสแล้ว เอาสระที่สุดของตนเป็น โอ ได้ เหมือนคำว่า มโนคโณ หมู่แห่งมนะ, อโยมยํ ของบุคคลทำด้วยเหล็ก, เตโชธาตุ ธาตุคือไฟ, สิโรรุโห อวัยวะที่งอกบนหัว ผม เป็นต้น.

เหตุนั้นไม่ต้องแจกให้พิสดาร จะแจกแต่ที่แปลก, ที่ไม่แจกศัพท์ใดเป็นลิงค์ใด ก็พึงเทียบศัพท์นั้นใน แบบการันต์ของลิงค์นั้นเถิด.

ในศัพท์ที่จะเขียนต่อไปนี้ มน เป็น ทฺวิลิงค์ คือ ปุํ. นปุํ. เหลือนั้นเป็น ปุํลิงค์ สิ้น. ศัพท์ชื่อมโนคณะ

เท่านี้เป็นตัวอย่าง.

กมฺม

[๗๐] กมฺม [กรรม] เป็น นปุํสกลิงค์ แจกอย่างนี้

วิธีเปลี่ยนวิภัตติ และ การันต์ ก็แบบเดียวกันกับ อ การันต์ ใน นปุํสกลิงค์ แปลกกันเล็กน้อย ดังนี้

• ๑. นา ส อยู่หลัง เอา อ ที่สุดแห่ง กมฺม เป็น อุ แล้ว คง นาไว้ เอา ส เป็น โน.
• ๒. เอา สฺมึ เป็น นิ ได้บ้าง.

กมฺม ศัพท์ จะแจกตามแบบ อ การันต์ นปุํ. ทีเดียวก็ได้ ที่แสดงไว้นี้ เพื่อจะให้เห็นว่าเป็นศัพท์วิเศษ เปลี่ยนวิภัตติและการันต์ ได้อย่างนี้.

โค

[๗๑] โค [โค] สามัญ ไม่นิยมว่า ผู้ เมีย แจกอย่างนี้

วิธีเปลี่ยนวิภัตติ และ การันต์

• ๑. วิภัตติทั้งปวงยกแต่ สิ อยู่หลัง เอา โค เป็น คว คาว ได้. ที่แสดงไว้ที่นี้แต่ คาว อย่างเดียวพอเป็น อุ.
• ๒. อํ อยู่หลัง เอา โอ แห่ง โค เป็น อาวุ ได้บ้าง.
• ๓. เอา โย ทั้ง ๒ เป็น โอ.
• ๔. เอา โอ แห่ง โค เป็น อุ แล้วซ้อน น.
• ๕ โค ใน ปุํ. เป็น โคณ, ใน อิตฺ. เป็น คาวี, แจกตามการันต์ใน ลิงค์นั้น ๆ.

ศัพท์ทั้งหลาย ๖

[๗๒] ศัพท์ทั้งหลาย ๖ คือ ปุม ชาย, สา หมา [ไม่นิยมว่า ผู้ เมีย], อทฺธา กาลยืดยาว, มฆว ชื่อพระอินทร์, ยุว ชายหนุ่ม, สข เพื่อน, เหล่านี้ ไม่ใคร่มีคำใช้นัก ถึงใช้บ้างก็เป็นบางวิภัตติไม่ ทั่วไป ไม่ต้องแจกไว้ในที่นี้ให้พิสดาร.

• ปุม เป็น ปุํลิงค์ มีที่ใช้บ้าง แต่ ป. เอก. ปุมา เท่านั้น.
• สา เป็นคำกลาง ๆ ไม่นิยมว่าตัวผู้หรือตัวเมีย เหมือนกับศัพท์ คือ โค มีที่ใช้แต่ ป. เอก. สา, ในปุํลิงค์ ใช้เป็น สุนข ใน อิตถีลิงค์เป็น สุนขี หรือ ใช้ศัพท์อื่น ๆ นอกจากนี้ แจกตามการันต์ ในลิงค์นั้น ๆ.
• อทฺธา เป็น ปุํลิงค์ มีที่ใช้บ้างแต่ เอก. ป. อทฺธา ทุ. อทฺธานํ ต. อทฺธุนา จ. ฉ. อทฺธุโน ส. อทฺธาเน เท่านั้น.
• มฆว เป็น ทฺวิลิงค์ ใน ปุํลิงค์ ใช้มากแต่ ป. เอก. ยุวา, ใน อิตถีลิงค์ เป็น ยุวตี แจกตาม อี การันต์ ในลิงค์นั้น.
• สข เป็น ทฺวิลงค์ ในปุํลิงค์ ใช้มากแต่ ป. เอก. สขา, ใน อิตถีลิงค์ เป็น สขี แจกตาม อี การันต์ ในลิงค์นั้น.