[๘๑] สัพพนามนั้น แบ่งเป็น ๒ คือ

• ปุริสสัพพนาม ๑
• วิเสสนสัพพนาม ๑

---

ปุริสัพพนาม

ปุริสัพพนามนั้น เป็นศัพท์สำหรับใช้แทนชื่อคนและ สิ่งของที่ออกชื่อมาแล้วข้างต้น เพื่อจะไม่ให้เป็นการซ้ำซาก นับตาม บุรุษที่ท่านจัดไว้ใน อาขยาต เป็น ๓ คือ

• ต ศัพท์ ๑
• ตุมฺห ศัพท์ ๑
• อมฺห ศัพท์ ๑

ต

ต ศัพท์ที่ต้นนั้นเป็น ปฐมปุริส หรือ ประถมบุรุษ ชายที่ ๑ สำหรับออกชื่อคนและสิ่งของ ที่ผู้พูดออกชื่อถึง เช่น คำในภาษาของเราว่า "เขา" เป็นไตรลิงค์ ที่ว่านี้ ประสงค์เอา ต ศัพท์ ที่ท่านใช้แต่ลำพังอย่างเดียว เป็นประถมบุรุษ. ต ศัพท์ที่ท่านประกอบด้วยนามนามที่เป็นประถมบุรุษก็ดี ด้วย ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ก็ดี เป็นวิเสสนสัพพนาม.

ตุมฺห

ตุมฺห ศัพท์ที่ ๒ นั้น เป็น มชฺฌิมปุริส หรือ มัธยมบุรุษ ชายมีในท่ามกลาง สำหรับออกชื่อคนที่ ผู้พูดๆ กับคนใด สำหรับออกชื่อคนนั้น เช่นคำในภาษาของ เราว่า "เจ้า, ท่าน, สู, เอง, มึง" ตามคำสูงและต่ำ แต่ในภาษาบาลีไม่มีคำสูงคำต่ำอย่างนี้ ใช้ ตุมฺห ศัพท์อย่างเดียว ต่างกันแต่มาตราว่าวิภัตติและวจะเท่านั้น.

อมฺห

อมฺห ศัพท์ที่ ๓ นั้น เป็น อุตฺตมปุริส หรือ อุตตมบุรุษ ชายสูงสุด สำหรับใช้ออกชื่อผู้พูด เช่นคำในภาษาของเราว่า "ฉัน, ข้า, กู" ตามคำที่สูงและต่ำ แต่ในภาษาบาลีไม่มีคำสูงคำต่ำอย่างนี้ ใช้ อมฺห ศัพท์อย่างเดียว ต่าง กันแต่สักว่าวิภัตติและวจนะเหมือน ตุมฺห ศัพท์เท่านั้น. ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ทั้ง ๒ นี้ แจกเป็นแบบเดียวกันทั้งปุํลิงค์และอิตถีลิงค์.

---

วิเสสนสัพพนาม

[๘๒] วิเสสนสัพพนามนั้น คล้ายๆ กับคุณนาม แต่มีวิธีแจกไม่เหมือนคุณนาม แบ่งเป็น ๒ อนิยม นิยม.

• ศัพท์เหล่านี้ คือ ย, อญฺญ, อญฺญตร. อญฺญตม, ปร, อปร, กตร, กตม, เอก, เอกจฺจ, สพฺพ, กึ, เป็น อนิยม.
• ต, เอต, อิม, อมุ, เป็น นิยม.

ย ศัพท์นั้น พิจารณาเห็นว่าไม่เป็นอนิยมแท้ทีเดียว เพราะเข้ากับ ตุมฺห อมฺห ศัพท์ก็ได้ แต่เมื่อประสงค์แปล ย ศัพท์ว่า "ใด" แล้ว ก็ดูเหมือน เป็นอนิยมแท้.

วิเสสนสัพพนาม ๒ อย่าง ที่กล่าวมาแล้วนี้ เป็นไตรลิงค์ แจกได้ทั้ง ๓ ลิงค์ ในสัพพนามทั้งปวงไม่มีอาลปนะ.

---

วิธีแจกปุริสสัพพนาม

ต ศัพท์

[๘๓] ต ศัพท์ ใน ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และการันต์

• ๑. สิ อยู่หลัง เอา ต ที่มิใช่ นปุํ. เป็น ส. อ อยู่หน้า เอา โย ทั้งสอง เป็น เอ, เอา ต เป็น น ได้บ้าง.
• ๒. ส สฺมา สฺมึ อยู่หลัง เอา ต เป็น อ ได้บ้าง ในลิงค์ทั้งปวง. เอา นํ เป็น สํ เป็น สานํ แล้ว เอา อ ข้างหน้า เป็น เอ.
• ๓. เอา ต เป็น อ แล้วห้ามมิให้แปลง สฺมา เป็น มฺหา แปลง สฺมึ เป็น มฺหิ.

ต ศัพท์ ใน อิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

• ๑. ใน อิตถีลิงค์ เอา อ การันต์ เป็น อา และ ลบ โย ทั้งสองเสีย.
• ๒. เอา ส เป็น สฺสา เป็น สสาย แล้ว รัสสะ การันต์ ให้เป็น อ บ้าง แปลงเป็น อิ บ้าง.
• ๓. เอา สฺมึ เป็น สฺสํ แล้ว รัสสะ การันต์ ให้เป็น อ บ้าง แปลงเป็น อิ บ้าง.

ต ศัพท์ใน นปุํสกลิงค์ แจกเหมือน ใน ปุํลิงค์ แปลกแต่

เท่านั้น.

ต ศัพท์ ที่เป็นประถมบุรุษ

ต ศัพท์ ที่เป็นประถมบุรุษ มิใช่วิเสสนสัพพนามนี้ เห็นว่าตรงกับคำที่เราใช้ในภาษาของเราว่า "ท่าน, เธอ, เขา, มัน" ตามคำสูงและต่ำ จะไม่ต้องแปลว่า "นั้น" เหมือนวิเสสนสัพพนามก็ได้

อุทาหรณ์ ดังนี้

• อาจริโย มํ นิจฺจเมว โอวทติ อนุสาสติ โส หิ มยฺหํ วุฑฺฒึ อาสึสติ. อาจารย์ ว่ากล่าวอยู่ ตามสั่งสอนอยู่ ซึ่งข้าพเจ้า เป็นนิตย์ทีเดียว เพราะว่าท่านหวังอยู่ ซึ่งความเจริญ แก่ข้าพเจ้า.
• รญฺโญ ปเสนทิโกสลสฺส มลฺลิกา นาม เทวี พหุนนํ ปิยา อโหสิ, สา หิ เตสํ อุปการ-มหาสิ. นางเทวีของพระราชาปเสนทิโกศล นามว่ามัลลิกา ได้เป็นที่รักของชนทั้งหลายเป็นอันมาก มีแล้ว เพราะว่าเธอ ได้ทำแล้ว ซึ่งอุปการะแก่เขาทั้งหลาย.
• นามรูปํ อนิจฺจํ ตญฺหิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌติ. นามรูป ไม่เที่ยง เพราะว่า มันเกิดขึ้นแล้ว ย่อมดับไป.

เพราะคำที่ใช้ในประถมบุรุษในภาษาของเรามาก จะใช้ยืนเป็นแบบเดียวไม่ได้ ครั้นจะใช้ยักเยื้องไปต่างๆ ก็จะพาให้กุลบุตรแรกศึกษาสังเกตยากหรืออย่างไรแล ท่านจึงสอนให้ยกเอานามศัพท์ที่สัพพนามเล็งเอาขึ้นแปลด้วย เหมือนอุทาหรณ์ที่ต้น ต้องแปลว่า "โส อาจริโย อาจารย์นั้น," ในอุทาหรณ์ที่สองต้องแปลว่า "สา มลฺลิกา นางเทวี นางมัลลิกานั้น," ในอุทาหรณ์ที่สาม ต้องแปลว่า "ตํ นามรูปํ นามรูปนั้น" ดังนี้.

แต่ที่ยกเอานามศัพท์ขึ้นแปลด้วยนี้ ก็เป็นอุบายที่จะให้ผู้แรกศึกษาเข้าใจความได้ชัด และฉลาดในการที่จะแจกวิภัตติและผูกประโยค เพราะฉะนั้น แปลต่อไปข้างหน้าจะต้องใช้ตามแบบที่เคยใช้มาแต่ก่อน ไม่เปลี่ยนแปลง.

ต ศัพท์ ที่เป็นวิเสสนสัพพนาม

ต ศัพท์ ที่ท่านเขียนไว้กับนามศัพท์ หรือ ตุมฺห อมฺห ศัพท์ เป็นวิเสสนสัพพนาม แปลว่า "นั้น" อุทาหรณ์ว่า

• อภิญฺญาย โข โส ภควา ธมฺมํ เทเสติ โน [เทเสติ] อนภิญฺญาย. พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น ย่อมแสดง ซึ่งธรรม เพื่อความรู้ยิ่งแล ไม่ [แสดง] เพื่อความไม่รู้ยิ่ง.
• เอกมนฺตํ ฐิตา โข สา เทวตา. เทวดานั้น ยืนแล้ว ส่วนข้างหนึ่งแล.
• น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ [กมฺมํ] กตฺวา อนุตปฺปติ. กรรมนั้น อันบุคคลทำแล้ว ให้ประโยชน์สำเร็จได้ หามิได้ [บุคคล] ทำแล้ว ซึ่งกรรมไรเล่า ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง.
• ตสฺส เต อลาภา. มิใช่ลาภทั้งหลาย ของท่านนั้น.
• โส โข อหํ ภนฺเต ปิตุ วจนํ สกฺกโรนฺโต ฯ ล ฯ ทิสา นมสฺสามิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้า นั้น แล เมื่อสักการะ ซึ่งคำ ของบิดา ฯลฯ นอบน้อมอยู่ ซึ่งทิศทั้งหลาย ดังนี้.

---

ตุมฺห ศัพท์

[๘๔] ตุมฺห [ท่าน] ทั้งสองลิงค์ แจกอย่างเดียวกัน อย่างนี้

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

• ๑. ศัพท์ที่อาเทศผิดจากรูป ตุมฺห ทีเดียว พึงรู้ว่าเอาวิภัตตินั้นๆ กับ ตุมฺห เป็นอย่างนี้.
• ๒. ตุมฺห อมฺห อยู่หน้า เอา นํ เป็น อากํ.
• ๓. เต โว มีบทอื่นนำหน้าจึงมีได้.

ตุมฺหํ ที่เป็น จ. ฉ. เอก. โดยสูตรมูลกัจจายนะ ว่า สสฺสํ. และสูตร สัททนีติ ว่า มตนฺตเร สสฺส ว่า อํ.

---

อมฺห ศัพท์

[๘๕] อมฺห [ข้า] ทั้งสองลิงค์ แจกเป็นแบบเดียวกัน อย่างนี้

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

• ๑. เอา อมฺห กับ วิภัตติ นั้น ๆ เป็นรูปนั้น ๆ.
• ๒. เม โน มีบทอื่นนำหน้าจึงมีได้.

---

วิธีแจกวิเสสนสัพพนาม นิยมานิยม

[๘๖] ย ศัพท์ [ใด] ในปุํลิงค์ แจกอย่างนี้

ศัพท์เหล่านี้ แจกเหมือน ย ศัพท์

ย ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

ย ศัพท์ในนปุํสกลิงค์ แจกเหมือน ปุํลิงค์ แปลกแต่

เท่านั้น.

---

กึ ศัพท์

[๘๗] กึ ศัพท์ [ใคร , อะไร] คงเป็นรูป กึ อยู่แต่ใน นปุํ. ป. ทุ. เอก. เท่านั้น. นอกนั้น แปลงเป็น ก แล้วแจกในไตรลิงค์ เหมือน ย ศัพท์

กึ ศัพท์ที่แจกด้วยวิภัตติในไตรลิงค์นี้ มี จิ อยู่ท้ายศัพท์ แปลว่า "น้อย" บ้าง "บางคน หรือ บางสิ่ง" บ้าง เป็นคำให้ว่าซ้ำสอนหน เหมือนในภาษาของเราเขียนรูป "ๆ" ดังนี้บ้าง อุ. ว่า

• "โกจิ. ชายบางคน หรือ ใคร ๆ "
• "กาจิ อิตฺถี. หญิงบางคน หรือ หญิงไร ๆ"
• "กิญฺจิ วตฺถุ. ของน้อยหนึ่ง หรือของบางสิ่ง"

ถ้าเป็นพหุวจนะ แปลว่า "บางพวก หรือ บางเหล่า" อุ. ว่า

• เกจิ ชนา. ชน ทั้งหลายบางพวก
• กาจิ อิตฺถี. หญิงทั้งหลายบางพวก
• กานิจิ กุลานิ. ตระกูลทั้งหลายบางเหล่า

ถ้ามี ย นำหน้า มี จิ อยู่หลัง แปลว่า "คนใดคนหนึ่ง หรือ สิ่งใดสิ่งหนึ่ง" อุ. ว่า

• โย โกจิ เทโว วา มนุสฺโส วา. เทวดาหรือ หรือมนุษย์ คนใดคนหนึ่ง.
• ยา กาจิ เวทนา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา เวทนา. อย่างใดอย่างหนึ่ง ล่วงแล้วหรือยัง ไม่มาหรือเกิดขึ้นเฉพาะแล้ว.
• ยงฺกิญฺจิ วิตฺตํ อิธ วา หุรํ วา. ทรัพย์เครื่องปลื้มใจ อันใดอันหนึ่ง ในโลกนี้หรือ หรือในโลกอื่น.

ทั้ง ย ทั้ง ก นี้ แจกด้วยวิภัตติใดๆ ก็ต้องเปลี่ยนเป็นรูป วิภัตตินั้นๆ แล้วเอา จิ ไว้ท้ายศัพท์ เหมือนดังนี้

เป็นต้น.

กึ ศัพท์ที่เป็นคำถามแปลว่า "หรือ" เหมือนคำว่า "กึ ปเนตํ อาวุโส ปฏิรูปํ ดูก่อนอาวุโส ก็ อันนั้น สมควร หรือ." บางทีในคำถามไม่มี กึ ก็มี ใช้แต่หางเสียงที่กิริยา เหมือนในภาษาอังกฤษ อุ. ว่า

• "อุตฺถิ ปนายสฺมโต โกจิ เวยฺยาวจฺจกโร. ก็ ใครๆ ผู้เป็นไวยาวัจกร [ทำซึ่งกรรมของผู้ขวนขาย] ของท่านผู้มีอายุ มี (หรือ) ?"

กึ ศัพท์ที่เป็นคำถามถึงเหตุที่เป็น แปลว่า "ทำไม" อุ. ว่า

• "กึ ปาลิต ปมชฺชสิ. ดูก่อนปาลิต ทำไม [ท่าน] ประมาทอยู่."

---

เอต ศัพท์

[๘๘] เอต ศัพท์ [นั่น] ในปุํลิงค์ แจกอย่างนี้

เอต ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

เอต ศัพท์ ในนปุํสกลิงค์ แจกเหมือนในปุํลิงค์ แปลกแต่

เท่านั้น.

---

อิม ศัพท์

[๘๙] อิม ศัพท์ [นี้] ในปุํลิงค์ แจกอย่างนี้

วิธีเปลี่ยน วิภัตติ และ การันต์

• ๑ เอา อิม ใน ปุํ. อิตฺ. กับ สิ เป็น อยํ.
• ๒ นา อยู่หลัง เอา สระ อ ที่สุดแห่ง อิม เป็น อิ, อีกอย่างหนึ่ง เอา อิม เป็น อน แล้วเอา นา เป็น เอน.
• ๓ ส สฺมา สฺมึ อยู่หลัง เอา อิม เป็น อ ได้บ้าง.

อิม ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

อิม ศัพท์ ใน นปุํ. แจกเหมือนใน ปุํ. แปลกแต่

เท่านั้น. ที่เป็น อิทํ นั้น ใน นปุํ. เอา อิม กับ สิ หรือ อํ เป็น อิทํ.

---

อมุ ศัพท์

[๙๐] อมุ ศัพท์ [โน้น] ใน ปุํลิงค์ แจกอย่างนี้

อมุ ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ แจกอย่างนี้

อมุ ศัพท์ ใน นปุํสกลิงค์ แจกเหมือนใน ปุํลิงค์ แปลกแต่

เท่านั้น. ที่เป็น อทุํ นั้น ใน นปุํ. เอา อมุ กับ สิ หรือ อํ เป็น อทุํ.

-- จบนามแต่เท่านี้.