ข้อสรุปในการแต่งฉันท์

วิชาแต่งฉันท์ คือวิธีการที่ว่าด้วยกระบวนการ การเก็บใจความที่ท่านกำหนดให้มา ย่อลงให้สั้นด้วยวิธีการบังคับให้เข้าคณะพอดี เป็นวิชาย่อความอีกแบบหนึ่ง เพราะฉะนั้นผู้แต่งฉันท์จำต้องเก็บใจความที่ถูกกำหนดนั้นให้ได้แล้วนำมาปรุงเป็นประโยคใหม่ที่กระทัดรัด แต่ได้ใจความที่ต้องการ

วิธีนี้ผู้แต่งจะต้องมีความเจนจัดในกระบวนการของศัพท์ ความหมายของศัพท์ วิธีใช้ศัพท์ วิธีวางศัพท์ จะต้องพิถีพิถันในการใช้ศัพท์ ศัพท์ที่ใช้ต้องเลือกเฟ้นให้มีความกระทัดรัดได้ความหมายเหมาะสมกับเรื่องราว มีความชัดเจน ถูกต้องตามหลักเกณฑ์วิธีการ หลีกเลี่ยงใช้ศัพท์ซ้ำซ้อน กินความน้อย หรือไม่ได้ความหมายอะไร

หลีกเลี่ยงการใช้ศัพท์ที่เป็นปทปูรณะ จะต้องพิถีพิถันในการวางศัพท์ ศัพท์ไหนควรวางไว้ตรงไหนอย่างไร จึงจะเหมาะสม สละสลวย ไม่เกะกะ วางศัพท์เป็นหมวดเป็นหมู่กันตามเรื่องราว เข้าใจเติมข้อความอื่นเข้าผสมเชื่อมโยงเนื้อหาให้ปะติดปะต่อกันได้ จะต้องเข้าใจในการเติมอุปมาคำเปรียบเทียบ เพื่อเพิ่มอรรถรสของคำประพันธ์ชนิดนี้

จะต้องหลีกเว้นการบีบศัพท์เข้าคณะจนเสียรูปศัพท์ หรือการใช้ศัพท์เป็นสำนวนบาลีไทย และหลีกเว้นการปรุงศัพท์ใหม่ทั้ง ๆ ที่ศัพท์เฉพาะในความหมายนั้นมีอยู่แล้ว โดยเฉพาะศัพท์ธรรมะ ฉันท์ที่แต่งด้วยความพิถีพิถันในเรื่องต่าง ๆ เหล่านี้ แม้อาจจะไม่ถึงขั้นยอดเยี่ยม แต่ก็เป็นฉันท์ชนิดดีได้

ผู้ศึกษาวิชาแต่งฉันท์ต้องนึกอยู่เสมอว่า วิชานี้เป็นกระบวนวิชาที่มีลีลามาก เป็นสุดยอดของวิชาภาษาบาลี เป็นที่รวบรวมกฎเกณฑ์วิธีการต่าง ๆ ของภาษาไว้ เพราะฉะนั้น หากได้คำนึงไว้อย่างนี้อยู่เสมอ ก็เป็นทางนำให้เกิดความสนใจใคร่ศึกษาใคร่รู้ และสนใจฝึกฝนอย่างสม่ำเสมอแก่นักเลงภาษาบาลีได้อย่างหนึ่ง

-- จบฉันทลักษณะแต่เท่านี้.