คณะฉันท์

ฉันท์วรรณพฤติ ซึ่งกำหนดให้ศึกษาในชั้นประโยค ป.ธ.๘ นั้น แต่ละชนิดกำหนดด้วยอักขระหรือคำ โดยท่านรวมอักขระลงเป็นกลุ่มอักขระหรือกลุ่มคำ เรียกว่า "คณะ" คณะฉันท์แต่ละคณะมี ๓ อักขระหรือ ๓ คำ เท่ากันทั้งหมด แต่ละคณะจะมีอักขระไม่ซ้ำกับคณะอื่นทั้ง ๓ อักขระ คือ จะมี ครุ ล้วนบ้าง มี ลหุ ล้วนบ้าง ปนกันบ้าง สับหน้าสับหลังกันบ้าง เมื่อรวมแล้วได้ ๘ คณะคือ

มีคาถาแสดงตำแหน่งของครุลหุของแต่ละคณะดังนี้

คณะ ๘ คณะนี้ คือ มะ คณะ เป็นครุล้วน นะ คณะ เป็นลหุล้วน, ภะ คณะ มีครุอยู่ต้น ยะ คณะ มีลหุอยู่ต้น, ชะ คณะ มีครุอยู่กลาง สะ คณะ มีครุอยู่ท้าย, ระ คณะ มีลหุอยู่กลาง ตะ คณะ มีลหุอยู่ท้าย, ค ก็คือ ครุ ล ก็ ลหุ.

มีคำแปลเป็นคำโคลงดังนี้

ในการเขียนสัญลักษณ์ของครุลหุ ท่านใช้เลขแทนบ้าง คือ เลข ๑ แทนลหุ เลข ๒ แทนครุ ใช้เครื่องหมาย ( ั) แทนครุ ใช้ ( ุ) แทนลหุบ้าง ในที่นี้จักใช้ ( ั) กับ ( ุ) แทน เพื่อความเข้าใจ พึงจำลักษณะของครุ ลหุ ในแต่ละคณะดังนี้ก่อน

สัญลักษณ์

ในเบื้องต้นนักศึกษาพึงจำคณะฉันท์เหล่านี้ให้แม่นยำ  โดยจำว่าแต่ละคณะมีครุมีลหุอยู่ตรงไหนของคณะ อยู่ต้น อยู่ท้าย อย่างไร ทั้งนี้ เพื่อเป็นอุปการะในการแต่งฉันท์ระยะแรก ซึ่งยังจำผังของฉันท์ไม่แม่นยำ ทั้งจะช่วยให้นึกออกว่า ตรงไหน ตอนใดของฉันท์ชนิดนั้นๆ ท่านห้ามใช้คณะฉันท์อะไร  ให้ใช้คณะฉันท์อะไร เมื่อแต่งชำนาญดีแล้วรู้และจำผังของฉันท์แต่ละชนิดได้ดีแล้วว่า ฉันท์ชนิดนี้จะต้องวางครุวางลหุไว้ตรงไหน การจำคณะฉันท์เหล่านี้ก็ไม่จำเป็นนัก.