[ ๓๑ ] ในนิคคหิตสนธิได้สนธิกิริโยปกรณ์ ๔ คือ

• โลโป ๑
• อาเทโส ๑
• อาคโม ๑
• ปกติ ๑

---

โลโป

ในโลปะที่ต้นนั้น ดังนี้ เมื่อมีสระหรือพยัญชนะอยู่เบื้องหลัง ลบนิคคหิตซึ้งอยู่หน้าบ้างก็ได้ มี อุ. ว่า ตาสํ-อหํ เป็น ตาสาหํ ได้ในคำว่า ตาสาหํ สนฺติเก พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ, วิทูนํ-อคฺคํ เป็น วิทูนคฺคํ, อริยสจฺจานํ-ทสฺสนํ เป็น อริยสจฺจานทสฺสนํ, พุทฺธานํ-สาสนํ เป็น พุทฺธานสาสนํ.

---

อาเทโส

[ ๓๓ ] อาเทสนิคคหิตนั้น ดังนี้ เมื่อมีพยัญชนะอยู่หลัง นิคคหิตอยู่หน้า แปลงนิคคหิตเป็นพยัญชนะสุดวรรคได้ทั้ง ๕ ตามสมควรแก่พยัญชนะวรรคที่อยู่เบื้องหลังดังนี้

• เป็น ง อุ. ว่า เอวํ-โข เป็น เอวงฺโข
• เป็น ญ อุ. ว่า ธมฺมํ-จเร เป็น ธมฺมญฺจเร
• เป็น ณ อุ. ว่า สํ-ฐิติ เป็น สณฺฐิติ
• เป็น น อุ. ว่า ตํ-นิพฺพุตํ เป็น ตนฺนิพฺพตํ
• เป็น ม อุ. ว่า จิรํ-ปวาสึ เป็น จิรมฺปวาสึ

ถ้า เอ และ ห อยู่เบื้องหลัง แปลงนิคคหิตเป็น ญ ดังนี้ ปจฺจตฺต- เอว เป็น ปจฺจตฺตญฺเญว, ตํ-เอว เป็น ตญฺเญว, เอวํ-หิ เป็น เอวญฺหิ, ตํ-หิ เป็น ตญฺหิ.

ถ้า ย อยู่เบื้องหลัง แปลงนิคคหิต กับ ย เป็น ญ ดังนี้ สํโยโค เป็น สญฺโยโค.

ในสัททนีติว่า ถ้า ล อยู่เบื้องปลาย แปลง นิคคทิตเป็น ล อุทาหรณ์ ปุํ-ลิงฺคํ เป็น ปุลฺลิงฺคํ, สํ-ลกฺขณา เป็น สลฺลกฺขณา เป็นต้น, ถ้าสระอยู่ เบื้องปลาย แปลงนิคคหิตเป็น ม และ ท ดังนี้ ตํ-อหํ เป็น ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ, เอตํ-อโวจ เป็น เอตทโวจ.

---

อาคโม

[ ๓๓ ] นิคคหิตอาคมนั้นดังนี้ เมื่อสระก็ดี พยัญชนะก็ดี อยู่เบื้องหลัง ลงนิคคหิตได้บ้าง อุ. ว่า จกฺขุ-อุทปาทิ เป็น จกฺขุํ- อุทปาทิ, อว-สิโร เป็น อวํสิโร เป็นต้น.

---

ปกติ

[ ๓๔ ] ปกตินิคคหิตนั้นก็ไม่วิเศษอันใด ควรจะลบหรือแปลง หรือลงนิคคหิตอาคมได้ ไม่ทำอย่างนั้น ปกติไว้ตามรูปเดิม เหมือน คำว่า ธมฺมํ จเร ก็คงไว้ตามเดิม ไม่อาเทสนิคคหิตเป็น ญ ให้เป็น ธมฺมญฺจเร เป็นต้น เท่านั้น.