สระสนธิ
การต่อสระ
สระสนธิ [ ๑๙ ] ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เบื้องต้นครบทั้ง ๘ ขาด แต่ สญฺโญโค อย่างเดียว.
โลโป
โลโปที่ต้นมี ๒ คือ
- ลบสระหน้า ๑
- ลบสระหลัง ๑
สระที่สุดของศัพท์หน้า เรียกสระหน้า สระหน้าของศัพท์หลัง เรียกสระเบื้องปลาย หรือสระหลัง เมื่อสระทั้ง ๒ นี้ไม่มีพยัญชนะอื่นคั่นในระหว่าง ลบได้ตัวหนึ่ง ถ้าพยัญชนะคั่น ลบไม่ได้.
ลบสระเบื้องต้น
ลบสระเบื้องต้น ท่านวางอุทาหรณ์ไว้ดังนี้ ยสฺส-อินฺทฺริยานิ, ลบสระหน้า คือ อ ในที่สุดแห่งศัพท์ ยสฺส เสีย สนธิเป็น ยสฺสินฺทฺริยานิ, โนหิ -เอตํ ลบสระหน้า คือ อิ ที่สุดแห่งศัพท์ โนหิ เสีย สนธิเป็น โนเหตํ, สเมตุ-อายสฺมา ลบสระหน้าคือ อุ ที่สุดแห่งศัพท์ สเมตุ เสีย สนธิเป็น สเมตายสฺมา.
ในอุทาหรณ์เหล่านี้ สระหน้าเป็นรัสสะ สระเบื้องปลายอยู่หน้าพยัญชนะสังโยคบ้าง เป็นทีฆะบ้าง จึงเป็นแต่ลบสระหน้าอย่างเดียว
ถ้าสระทั้ง ๒ เป็นรัสสะมีรูปเสมอกัน
ถ้าสระทั้ง ๒ เป็นรัสสะมีรูปเสมอกัน คือ เป็น อ หรือ อิ หรือ อุ ทั้ง ๒ ตัว เมื่อลบแล้วต้องทำสระที่ไม่ได้ลบด้วยทีฆะสนธิที่แสดงไว้ข้างหน้า เหมือน อุ. ว่า ตตฺร-อยํ เป็น ตตฺรายํ เป็นต้น.
[ ถ้าสระทั้ง ๒ เป็นรัสสะ แต่มีรูปไม่เสมอกัน คือ ข้างหนึ่งเป็น อ ข้างหนึ่งเป็น อิ หรือ อุ ก็ดี ข้างหนึ่งเป็น อิ ข้าง หนึ่งเป็น อุ หรือ อ ก็ดี ข้างหนึ่งเป็น อุ ข้างหนึ่งเป็น อ หรือ อิ ก็ดี ๑. ตามวิธีใช้อักษรในภาษามคธ ที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส เรียงเมื่อ พ. ศ. ๒๔๖๒ ทรงแนะนำไว้ในข้อ ๑๙ ว่า บทหรือศัพท์ที่เป็นสระโลปสนธิ เมื่อลบสระตัวหนึ่งเสียแล้ว จักทีฆะสระที่เหลือเช่น ตตฺร-อิเม เป็น ตตฺรีเม วิ-อติกฺกโม เป็น วีติกฺกโม ยกเลิกแบบว่า สระสั้น มีรูปไม่เสมอกัน เข้าสนธิ ไม่ทีฆะ ฯ ไม่ต้องทีฆะก็ได้ เหมือน อุ. ว่า จตูหิ-อปาเยหิ เป็น จตูหปาเยหิ เป็นต้น ]
ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระเบื้องปลายเป็นรัสสะ
ถ้าสระหน้าเป็นทีฆะ สระเบื้องปลายเป็นรัสสะ ถ้าลบแล้วต้องทีฆะสระหลัง เหมือน อุ. ว่า สทฺธา-อิธ เป็น สทฺธีธ เป็นต้น เมื่อว่าโดยสังเขป ถ้าลบสระสั้นทีมีรูปไม่เสมอกัน ไม่ต้องทีฆะสระสั้นที่ไม่ได้ลบ ถ้าลบสระยาวหรือสระสั้นที่มีรูปเสมอกัน ต้องทีฆะสระสั้นที่ไม่ได้ลบ.
ลบสระเบื้องปลาย
ถ้าสระ ๒ ตัวมีรูปไม่เสมอกัน ลบสระเบื้องปลาย บ้างก็ได้ อุ. ว่า จตฺตาโร-อิเม ลบสระ อิ ที่ศัพท์ อิเม เสีย สนธิ เป็น จตฺตาโรเม, กินฺนุ-อิมา ลบสระ อิ ที่ศัพท์ อิมา เสีย สนธิ เป็น กินฺนุมา, นิคคหิตอยู่หน้าลบสระเบื้องปลายได้บ้าง อุ. ว่า อภินนฺทุํ-อิติ เป็น อภินนฺทุนฺติ.
อาเทโส
[ ๒๐ ] อาเทโส มี ๒
- แปลงสระเบื้องหน้า ๑
- แปลงสระเบื้อง หลัง ๑
แปลงสระเบื้องหน้า
แปลงสระเบื้องหน้าดังนี้ ถ้า อิ เอ หรือ โอ อยู่หน้า มีสระอยู่เบื้องหลัง แปลง อิ ตัวหน้าเป็น ย ถ้าพยัญชนะซ้อนกัน ๓ ตัว ลบพยัญชนะที่มีรูปเสมอกันเสียตัวหนึ่ง อุ. ว่า ปฏิสณฺฐารวุตฺติ-อสฺส เป็น ปฏิสณฺฐารวุตฺยสฺส, อคฺคิ-อาคารํ เป็น อคฺยาคารํ, เอา เอ เป็น ย อุ. ว่า เต-อสฺส เป็น ตฺยสฺส ได้ในคำว่า ตฺยสฺส ปหีนา โหนฺติ, เม-อยํ เป็น มฺยายํ ได้ในคำว่า อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม, เต-อหํ เป็น ตฺยาหํ ได้ในคำว่า ตฺยาหํ เอวํ วเทยฺยํ, เอา โอ เป็น ว อุ. ว่า อถโข-อสฺส เป็น อถขฺวสฺส เอา อุ เป็น ว อุ. ว่า พหุ-อาพาโธ เป็น พหฺวาพาโธ, จกฺขุ-อาปาถํ เป็น จกฺขฺวาปาถํ.
แปลงสระเบื้องปลาย
แปลงสระเบื้องปลายนั้น ถ้ามีสระอยู่ข้างหน้า แปลง เอ ตัวหน้าแห่ง เอ ศัพท์อันตั้งอยู่เบื้องปลายเป็น ริ ได้บ้าง แล้วรัสสะ สระเบื้องหน้าให้สั้น อุ. ว่า ยถา-เอว เป็น ยถริว, ตถา-เอว เป็น ตถริว.
อาคโม
[ ๒๑ ] อาคโม ลงตัวอักษรใหม่นั้นดังนี้ ถ้าสระ โอ อยู่หน้า พยัญชนะอยู่หลัง ลบ โอ เสีย แล้วลง อ อาคมได้บ้าง อุ. ว่า โส-สีลวา เป็น สสีลวา, โส-ปญฺญวา เป็น สปญฺญวา, เอโส- ธมฺโม เป็น เอสธมฺโม.
พยัญชนะอยู่เบื้องปลายลง โอ อาคมได้ บ้าง อุ. ว่า ปร-สหสฺสํ ลบ อ ที่สุดแห่ง ปร ศัพท์ แล้วลง โอ อาคม เป็น ปโรสหสฺสํ, สรท-สตํ ลบ อ ที่สุดแห่ง สรท ศัพท์ แล้วลง โอ อาคม เป็น สรโทสตํ.
วิกาโร
[ ๒๒ ] วิกาโร เป็น ๒ คือ
- วิการในเบื้องต้น ๑
- วิการในเบื้อง ปลาย ๑
วิการในเบื้องต้น
วิการในเบื้องต้นดังนี้ เมื่อลบสระเบื้องปลายแล้ว เอาสระเบื้องหน้า คือ อิ เป็น เอ เอา อุ เป็น โอ อุ. ว่า มุนิ-อาลโย เป็น มุเนลโย, สุ-อตฺถี เป็น โสตฺถี.
วิการในเบื้องหลัง
วิการในเบื้องหลังก็มีวิธีเหมือนวิการในเบื้องหน้า เป็นแต่ลบสระหน้า วิการสระหลังเท่านั้น อุ ว่า มาลุต-อิริตํ, เป็น มาลุเตริตํ, พนฺธุสฺส-อิว เป็น พนฺธุสฺเสว, น-อุเปติ เป็น โนเปติ, อุทกํ-อุมิกชาตํ เป็น อุทโกมิกชาตํ ลบนิคคหิตด้วยโลปสนธิ.
ปกติ
[ ๒๓ ] ปกติสระนั้นไม่มีวิเศษอันใด เป็นแต่เมื่อสระเรียงกัน อยู่ ๒ ตัวควรจะทำเป็นสระสนธิอย่างหนึ่งอย่างใดได้ แต่หาทำไม่ คงรูปไว้เป็นปรกติอย่างเดิมเท่านั้น อุ. ว่า โก-อิมํ ก็คง เป็น โกอิมํ.
ทีฆํ
[ ๒๔ ] ทีฆํ เป็น ๒ คือ
- ทีฆะสระหน้าอย่าง ๑
- ทีฆะสระหลังอย่าง ๑
ทีฆะสระหน้า
ทีฆะสระหน้านั้นดังนี้ สระหน้า เมื่อสระหลังลบแล้ว ทีฆะได้บ้าง อุ. ว่า กึสุ-อิธ เป็น กึสูธ-อิติ เป็น สาธูติ เป็นต้น หรือพยัญชนะอยู่หลังทีฆะได้บ้าง อุ. ว่า มุนิ-จเร เป็น มุนีจเร,
ทีฆะสระหลัง
ทีฆะสระเบื้องปลายก็อย่างเดียวกัน ผิดกันแต่ลบสระหน้า ทีฆะสระ หลัง ดังนี้ สทฺธา-อิธ เป็น สทฺธีธ, จ-อุภยํ เป็น จูภยํ.
รสฺสํ
[ ๒๕ ] รสฺสํ นั้น ดังนี้ ถ้าพยัญชนะก็ดี เอ แห่ง เอว ศัพท์ ก็ดี อยู่เบื้องหลัง รัสสะสระข้างหน้าให้มีเสียงสั้นได้บ้าง อุ. ว่า โภวาที-นาม เป็น โภวาทินาม, ยถา-เอว เป็น ยถริว.
Last updated on