โลโป

ในโลปะที่ต้นนั้นดังนี้ เมื่อลบสระเบื้องปลายที่มีนิคคหิตอยู่หน้าแล้ว ถ้าพยัญชนะซ้อนเรียง กัน ๒ ตัว ลบเสียตัวหนึ่ง อุ. ว่า เอวํ-อสฺส เป็น เอวํส ได้ใน คำว่า เอวํส เต อาสวา, ปุปฺผํ-อสฺสา เป็น ปุปฺผํสา.

อาเทโส

[ ๒๗ ] อาเทสพยัญชนะนั้น ดังนี้ ถ้าสระอยู่หลัง แปลง ติ ที่ท่านทำเป็น ตฺย แล้วให้เป็น จฺจ อุ. ว่า อิติ-เอวํ เป็น อิจฺเจวํ. ปติ-อุตฺตริตฺวา เป็น ปจฺจุตฺตริตฺวา เป็นต้น

แปลง ธ เป็น ท ได้บ้าง อุ. ว่า เอกํ-อิธ-อหํ เป็น เอกมิทาหํ [ เอก อยู่หน้า ]
แปลง ธ เป็น ห ได้บ้าง อุ. ว่า สาธุ-ทสฺสนํ เป็น สาหุทสฺสนํ.
แปลง ท เป็น ต อุ. ว่า สุคโท เป็น สุคโต. แปลง ต เป็น ฏ อุ. ว่า ทุกฺกตํ เป็น ทุกฺกฏํ.
แปลง ต เป็น ธ อุ. ว่า คนฺตพฺโพ เป็น คนฺธพฺโพ แปลง ต เป็น ตฺร อุ. ว่า อตฺตโช เป็น อตฺรโช.
แปลง ค เป็น ก อุ. ว่า กุลุปโค เป็น กุลุปโก. แปลง ร เป็น ล อุ. ว่า มหาสาโร เป็น มหาสาโล.
แปลง ย เป็น ช อุ. ว่า คฺวโย เป็น คฺวโช. แปลง ว เป็น พ อุ. ว่า กุวโต เป็น กุพฺพโต.
แปลง ย เป็น ก อุ. ว่า สยํ เป็น สกํ. แปลง ช เป็น ย อุ. ว่า นิชํ เป็น นิยํ.
แปลง ต เป็น ก อุ. ว่า นิยโต เป็น นิยโก. แปลง ต เป็น จ อุ. ว่า ภโต เป็น ภจฺโจ.
แปลง ป เป็น ผ อุ. ว่า นิปฺผตฺติ เป็น นิปฺผตฺติ.

[ ๑๔ นี้ไม่นิยมสระ หรือพยัญชนะเบื้องปลาย ]

แปลง อภิ เป็น อพฺภ อุ. ว่า อภิ-อุคฺคจฺฉติ เป็น อพฺภุคฺคจฺฉติ,
แปลง อธิ เป็น อชฺฌ อุ. ว่า อธิ-โอกาโส เป็น อชฺโฌกาโส, อธิ-อคมา เป็น อชฺฌคมา [ นี้สระอยู่หลัง ],
แปลง อว เป็น โอ อุ. ว่า อว-นทฺธา เป็น โอนทฺธา [ พยัญชนะอยู่หลัง ].

อาคโม

[ ๒๘ ] พยัญชนะอาคม ๘ ตัว ย ว ม ท น ต ร ฬ นี้ ถ้าสระอยู่เบื้องหลัง ลงได้บ้าง ดังนี้

ย อาคม ยถา-อิทํ เป็น ยถายิทํ
ว อาคม อุ-ทิกฺขติ เป็น วุทิกฺขติ เป็น วุทิกฺขติ
ม อาคม ครุ-เอสฺสติ เป็น ครุเมสฺสติ
ท อาคม อตฺต-อตฺโถ เป็น อตฺตทตฺโถ
น อาคม อิโต-อายติ เป็น อิโตนายติ
ต อาคม ตสฺมา-อิห เป็น ตสฺมาติห
ร อาคม สพฺภิ-เอว เป็น สพฺภิเรว
ฬ อาคม ฉ-อายตนํ เป็น ฉฬายตนํ

ในสัททนีติ ว่า ลง ห อาคมก็ได้ อุทาหรณ์ ว่า สุ-อุชุ เป็น สุหุชุ, สุ-อุฏฐิตํ เป็น สุหุฏฐิตํ.

ปกติ

[ ๒๙ ] ปกติพยัญชนะนั้นก็ไม่วิเศษอันใดเหมือนกันกับปกติสระ เป็นแต่เมื่อลักษณะที่จะลบหรือแปลง ลงอาคมหรือซ้อนพยัญชนะลงได้ หาทำไม่ คงรูปไว้ตามปรกติเดิม เหมือนคำว่า สาธุ ก็ไม่ แปลงเป็น สาหุ คงรูป สาธุ ไว้เป็นต้นเท่านั้น.

สญฺโยโค

[ ๓๐ ] สญฺโยโค เป็น ๒ คือ

ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปเหมือนกัน อย่าง ๑
ซ้อนพยัญชนะที่มีรูปไม่เหมือนกันอย่าง ๑

อุ. ที่ต้นดังนี้ อิธ-ปโมทติ เป็น อิธปฺปโมทติ, จาตุ-ทสี เป็น จาตุทฺทสี.

อุ. ที่ ๒ นั้น เอาอักขระที่ ๑ ซ้อนหน้าอักขระที่ ๒ เอาอักขระที่ ๓ ซ้อนหน้า อักขระที่ ๔ ดังนี้ จตฺตาริ-ฐานานิ เป็น จตฺตาริฏฺฐานานิ, เอโสว จ-ฌานผโล เป็น เอโสวจชฺฌานผโล.